Cốt cách Tây Đô – Khi cái nghĩa lớn hơn cả dòng sông Hậu

Có bao giờ bạn tự hỏi, điều gì khiến người ta nhớ về một vùng đất? Có phải vì những tòa nhà chọc trời, những khu mua sắm sầm uất, hay những ánh đèn neon lấp lánh thâu đêm? Với tôi, và có lẽ với hàng triệu người từng đặt chân đến mảnh đất “gạo trắng nước trong” này, câu trả lời không nằm ở những thứ hữu hình ấy.

Cần Thơ – hay cái tên Tây Đô đầy kiêu hãnh một thời – neo đậu trong ký ức người lữ khách không chỉ bởi bến Ninh Kiều lộng gió hay chợ nổi Cái Răng tấp nập. Nó neo đậu bằng một thứ “neo” vô hình nhưng bền chặt hơn cả sắt thép: Cái Tình và cái Nghĩa của con người.

Tôi sinh ra ở đây, nơi con nước lớn ròng chia nhịp thời gian cho cả đời người. Tôi đã thấy Cần Thơ thay da đổi thịt, từ những ngày phà Hậu Giang còn oằn mình chở khách cho đến khi cây cầu dây văng nối nhịp đôi bờ. Nhưng có một thứ dường như chưa bao giờ thay đổi, như dòng chảy ngầm dưới lòng sông Hậu: đó là tính cách hào sảng, phóng khoáng và cái nghĩa khí rặt chất Tây Đô. Hôm nay, hãy để tôi kể bạn nghe về “người tình” muôn thuở của tôi – người Cần Thơ.

Cái “Gen” hào sảng của vùng đất mở

Để hiểu người Cần Thơ hôm nay, ta phải quay ngược bánh xe lịch sử về những ngày đầu mở cỏi.

Cần Thơ không phải là vùng đất của những luật lệ khắt khe hay những bức tường rào kín cổng cao tường như chốn kinh kỳ xưa. Đây là vùng đất của những người đi khai hoang. Ông bà tôi kể, ngày xưa xuống đây, “muỗi kêu như sáo thổi, đỉa lội tùng bánh canh”. Giữa thiên nhiên hoang sơ và khắc nghiệt ấy, con người ta không thể sống lẻ loi. Họ phải dựa vào nhau. Cái “Nghĩa” được sinh ra từ sự sinh tồn ấy.

Nhà này có đám giỗ, cả xóm xúm lại phụ. Người lo mổ heo, người lo dựng rạp, mấy bà mấy cô thì rôm rả gói bánh ít, bánh tét. Không ai tính công, cũng chẳng ai so đo thiệt hơn. Cái nếp sống “tối lửa tắt đèn có nhau” đã ngấm vào máu, truyền từ đời này sang đời khác, tạo nên một mã gen di truyền đặc biệt: Sự hào sảng.

Người Cần Thơ hào sảng không phải vì họ dư giả tiền bạc. Có khi trong túi chẳng còn mấy đồng, nhưng khách đến nhà là phải “tới bến”. Con gà ngon nhất trong chuồng, buồng chuối chín bói đầu tiên, hũ rượu nếp ngon nhất ủ kỹ góc nhà… tất cả đều được mang ra đãi khách.

Cái hào sảng ấy ở Tây Đô còn mang một nét rất riêng, khác với những vùng quê khác ở miền Tây. Đó là sự hào sảng có cốt cách, có văn hóa. Người ta hay gọi vui là “Hai Lúa sang trọng”. Sang trọng ở đây không phải là khoác lên người bộ vest đắt tiền hay đi xe hơi bóng loáng. Sang trọng nằm ở cách ứng xử.

Bạn sẽ thấy một ông chú nông dân chân đất, da ngăm đen vì nắng gió miệt vườn Phong Điền, nhưng khi mời khách uống trà, cái phong thái lại ung dung, tề chỉnh như một bậc nho sĩ. Lời ăn tiếng nói có “dạ”, có “thưa”, có sự tôn trọng tuyệt đối dành cho người đối diện, bất kể sang hèn. Cái sang đó, tiền bạc không mua được, nó được hun đúc từ sự tự trọng và lòng hiếu khách chân thành.

Ăn cơm nhà vác tù và hàng tổng” – Cái nghĩa khí đời thường

Nếu bạn hỏi tôi “Nghĩa” là gì ở đất Cần Thơ, tôi sẽ không trích dẫn sách vở. Tôi sẽ chỉ cho bạn thấy những hình ảnh đời thường nhất.

Đó là những bình trà đá miễn phí đặt ven đường Cách Mạng Tháng Tám, đường 30/4 hay những con hẻm nhỏ ngoằn ngoèo. Giữa cái nắng như đổ lửa của miền nhiệt đới, ly nước mát lạnh ấy không chỉ giải cơn khát, mà còn làm dịu đi những nhọc nhằn của anh chạy xe ôm, cô bán vé số hay người lỡ đường. Chủ nhân của những bình nước ấy có thể chẳng giàu có gì, nhưng họ giàu cái tình thương người. “Thôi kệ, mình nhịn ly cà phê, cho bà con miếng nước mát uống đỡ cực” – họ nghĩ đơn giản vậy thôi.

Cái “Nghĩa” còn nằm ở những đội kèn tây, đội mai táng từ thiện. Ở Cần Thơ, chuyện người dưng lo hậu sự cho người dưng không phải là chuyện lạ. Thấy gia đình nào khó khăn, hoạn nạn, cả xóm xúm lại. Người góp bao gạo, người góp thùng mì, người không có của thì góp công. Họ làm việc thiện không phải để tích đức hay cầu danh, mà vì “thấy thương quá, chịu không nổi”. Cái tâm tính “trọng nghĩa khinh tài” (trọng tình nghĩa hơn tiền bạc) vẫn chảy tràn trề trong huyết quản người Tây Đô.

Tôi nhớ mãi câu chuyện về một quán cơm chay 2.000 đồng ở gần trường Đại học Cần Thơ. Bà chủ quán, một người phụ nữ luống tuổi với nụ cười hiền hậu như bà tiên, đã duy trì quán cơm ấy suốt bao nhiêu năm để sinh viên nghèo và người lao động có bữa no lòng. 2.000 đồng thì mua được gì trong thời buổi bão giá này? Chẳng mua được gì cả. Đó chỉ là con số tượng trưng để người đến ăn không cảm thấy mặc cảm là mình đi xin bố thí. Đó là sự tinh tế, là cái “Nghĩa” ở tầng sâu sắc nhất: Cho đi nhưng vẫn giữ gìn lòng tự trọng cho người nhận.

Văn hóa “Nhậu” – Bàn tròn của sự gắn kết

Sẽ thật thiếu sót nếu nói về tính cách người Cần Thơ mà bỏ qua chuyện… nhậu. Nhưng xin đừng vội nhăn mặt hay phán xét. Nhậu ở Tây Đô, nếu hiểu đúng, là một nét văn hóa giao tiếp đặc sắc.

Người Cần Thơ không nhậu để say bét nhè rồi quậy phá. Họ nhậu để “nói cho nghe”. Có những chuyện, lúc tỉnh táo, người ta ngại nói, ngại bộc bạch. Nhưng bên ly rượu đế, bên nồi lẩu mắm nghi ngút khói, ranh giới giữa chủ và khách, giữa sếp và nhân viên, giữa người lạ và người quen dường như bị xóa nhòa.

Người Tây Đô trên bàn nhậu rất “thẳng ruột ngựa”. Yêu nói yêu, ghét nói ghét, không vòng vo tam quốc. Nếu họ quý bạn, họ sẽ mời bạn đến “xỉn quắc cần câu” mới cho về (tất nhiên bây giờ đã có ý thức “đã uống rượu bia thì không lái xe”, họ sẽ trải chiếu cho bạn ngủ lại hoặc gọi taxi đưa bạn về tận cửa). Sự hiếu khách thể hiện ở chỗ: Món ngon nhất luôn gắp cho khách, ly rượu đầy nhất chủ nhà xin nhận.

Có một từ mà người Cần Thơ rất hay dùng trên bàn tiệc: “Chiến hữu”. Khi đã ngồi cùng mâm, nâng cùng ly, chúng ta là anh em, là bạn bè. Mọi mâu thuẫn, xích mích đời thường có thể được giải quyết êm đẹp chỉ sau một chầu nhậu “thấu tình đạt lý”. Đó là cách người miền Tây hóa giải xung đột: Dùng cái tình để lấn át cái lý, dùng sự chân thành để xóa bỏ hiềm khích.

Tôi từng dẫn một người bạn Hà Nội về Cần Thơ chơi. Anh ấy ngạc nhiên tột độ khi thấy tôi và ông chủ quán ven đường ngồi nói chuyện như hai người bạn thân thiết lâu năm, dù mới gặp lần đầu. “Sao người ở đây dễ thân thế?” – anh hỏi. Tôi cười: “Tại người ta không có đề phòng. Người ta tin là ai cũng tốt cho đến khi có bằng chứng ngược lại”. Đó là sự ngây thơ, nhưng là sự ngây thơ đáng trân trọng của những tâm hồn rộng mở.

Người phụ nữ Tây Đô – Dịu dàng mà kiên cường

Nói đến Cần Thơ, người ta hay nhắc đến câu “Cần Thơ gạo trắng nước trong/ Ai đi đến đó lòng không muốn về”. Có người bảo, “lòng không muốn về” là vì vương vấn nụ cười của con gái Tây Đô.

Con gái Cần Thơ đẹp. Cái đẹp không sắc sảo, lạnh lùng mà đằm thắm, mặn mà. Giọng nói ngọt như mía lùi, nghe “dạ” một tiếng là tan chảy cả những trái tim sắt đá nhất. Nhưng đừng lầm tưởng sự dịu dàng đó là yếu đuối.

Người phụ nữ Tây Đô mang trong mình dòng máu của những bà, những mẹ thời khai hoang, thời kháng chiến. Họ giỏi việc nước, đảm việc nhà. Họ có thể buổi sáng mặc áo bà ba chèo xuồng đi chợ nổi, buổi chiều đã diện áo dài thướt tha đứng trên bục giảng, hay khoác lên mình bộ vest doanh nhân điều hành cả một công ty lớn. Vậy mới có danh “người đẹp Tây Đô” nổi tiếng khắp xứ.

Trong gia đình, người phụ nữ Cần Thơ là “nội tướng”. Họ quán xuyến mọi việc, từ giỗ chạp, chi tiêu đến nuôi dạy con cái, nhưng luôn biết cách giữ thể diện cho chồng. Cái “Nghĩa” của người phụ nữ Tây Đô nằm ở sự thủy chung và đức hy sinh. Họ sống vì chồng, vì con, nhưng khi cần, họ cũng sẵn sàng đứng lên gánh vác cả giang sơn. Hình ảnh những nữ biệt động thành Cần Thơ năm xưa hay những nữ doanh nhân thành đạt ngày nay là minh chứng rõ nhất cho sự kết hợp hoàn hảo giữa Nhu và Cương, giữa Tình và Lý.

Cần Thơ hiện đại – Giữ gìn bản sắc giữa dòng chảy đô thị

Nhiều người lo sợ rằng, khi Cần Thơ trở thành đô thị loại I trực thuộc trung ương, khi những tòa Vincom, những khách sạn 5 sao mọc lên, cái chất mộc mạc ngày xưa sẽ mất đi.

Nhưng không. Cần Thơ có một sức đề kháng kỳ lạ trước sự xói mòn văn hóa.

Bạn hãy thử đi dạo bến Ninh Kiều vào buổi tối. Bên cạnh những du thuyền sang trọng rực rỡ ánh đèn, bạn vẫn thấy những gánh hàng rong bán bánh tráng nướng, những xe trái cây ướp lạnh giản dị. Bạn vẫn nghe thấy tiếng rao lảnh lót, tiếng cười nói giòn tan không lẫn vào đâu được.

Giới trẻ Cần Thơ ngày nay rất hiện đại. Các bạn giỏi tiếng Anh, rành công nghệ, bắt trend TikTok nhanh không kém gì Sài Gòn hay Hà Nội. Nhưng cái cốt cách bên trong vẫn là người miền Tây. Các bạn vẫn biết cách thưa gửi lễ phép với người lớn, vẫn hăng hái tham gia các hoạt động tình nguyện “Mùa hè xanh”, vẫn biết nấu nồi canh chua bông điên điển đúng điệu.

Có lần, tôi bị hỏng xe giữa đường Mậu Thân lúc trời mưa tầm tã. Đang loay hoay dắt bộ thì một bạn sinh viên, nhìn cách ăn mặc rất “hip hop”, tấp xe vào. Bạn ấy không ngại bẩn, hì hục giúp tôi đạp máy, rồi còn đẩy giúp tôi một đoạn dài đến tiệm sửa xe. “Anh dắt chi cho cực, để tui đẩy cho, trời mưa lạnh thấy mồ”. Câu nói gọn lỏn, không chờ cảm ơn, cậu bạn phóng xe đi mất hút vào màn mưa. Lúc đó, tôi biết, hồn cốt Tây Đô vẫn đang sống mãnh liệt trong thế hệ trẻ này.

Sự hiện đại hóa chỉ làm cho chiếc áo bên ngoài của Cần Thơ thêm lộng lẫy, chứ không thay đổi được nhịp tim bên trong. Người Cần Thơ vẫn chọn cách sống chậm rãi, tận hưởng, không xô bồ, bon chen. Họ làm việc hết mình, nhưng cũng biết cách thưởng thức ly cà phê vợt buổi sáng ngắm sông Hậu, biết dành cuối tuần để về vườn câu cá, nướng trui. Sự cân bằng đó là điều mà nhiều người ở các thành phố lớn khác phải thèm thuồng.

Những mảnh ghép ký ức – Khi người dưng hoá người thân

Để kết lại câu chuyện về Tình và Nghĩa đất Tây Đô, tôi muốn kể cho các bạn nghe một câu chuyện nhỏ của chính tôi – một trải nghiệm mà tôi tin rằng, bất cứ ai sống ở đây đủ lâu cũng từng gặp phải.

Năm đó tôi 20 tuổi, lần đầu tiên tập tành kinh doanh, bị lừa mất sạch vốn liếng, lại còn nợ nần. Tôi lang thang ra bờ kè công viên Lưu Hữu Phước, ngồi thẫn thờ, bụng đói, lòng tuyệt vọng. Một bà cụ bán vé số đi ngang qua, thấy tôi ngồi ủ rũ, bà dừng lại. Bà không mời tôi mua vé số. Bà lôi trong cái giỏ đệm ra một ổ bánh mì thịt còn nóng hổi.

“Ăn đi con, nhìn mặt mày xanh chành vậy chắc đói lắm rồi. Ăn đi rồi tính tiếp, chuyện đâu còn có đó”.

Bà dúi ổ bánh mì vào tay tôi rồi đi, dáng người nhỏ bé xiêu vẹo. Ổ bánh mì đó giá trị vật chất chẳng là bao, nhưng vào thời điểm đó, nó đã cứu rỗi niềm tin của tôi vào cuộc đời. Nó dạy tôi rằng, ở mảnh đất này, bạn sẽ không bao giờ bị bỏ rơi nếu bạn mở lòng. Người Cần Thơ là vậy đó, họ nhìn thấy nỗi đau của người khác bằng trái tim, chứ không phải bằng đôi mắt soi mói.

Hay chuyện những lần đi lạc vào trong các con rạch nhỏ ở Bình Thủy, Cái Răng. Hỏi đường một câu, người ta chỉ mười câu. Có khi nhiệt tình quá, người ta bỏ dở việc đang làm, xách xe chạy trước dẫn đường cho mình tới tận nơi. “Sợ mày đi lạc nữa, đường trong này ngoằn ngoèo lắm con ơi”. Cái sự nhiệt tình đến mức “bao đồng” ấy, sao mà đáng yêu đến lạ lùng.

Tây Đô – Nơi để trở về

Cần Thơ, mảnh đất Tây Đô, không níu chân người ta bằng sự tráng lệ hào nhoáng. Nó níu người ta bằng cảm giác “như được về nhà”.

Dù bạn là ai, đến từ đâu, giàu sang hay nghèo khó, khi đặt chân đến Cần Thơ, bạn đều được đón nhận bằng một vòng tay rộng mở, bằng nụ cười đôn hậu và bằng cái tình người ấm nóng như phù sa sông Hậu.

Cái “Nghĩa” của đất Tây Đô không phải là những triết lý cao siêu viết trong sách sử. Nó là nồi cháo đêm cho người vô gia cư, là ly trà đá miễn phí, là lời hỏi thăm nhau mỗi sáng, là sự tử tế hồn nhiên giữa người với người.

Nếu có dịp ghé thăm Cần Thơ, bạn đừng chỉ đi lướt qua những điểm du lịch nổi tiếng. Hãy thử một lần ngồi xuống quán cóc ven đường, bắt chuyện với một chú xe ôm, hay ghé vào một nhà vườn xin ly nước mưa. Bạn sẽ thấy, báu vật thực sự của vùng đất này không nằm trong viện bảo tàng, mà nằm trong lồng ngực của những con người đang sống và thở cùng nhịp đập của dòng Mê Kông.

Và tôi tin, khi bạn rời đi, hành lý bạn mang theo không chỉ là những món quà đặc sản, mà là một góc nhỏ của Tây Đô đã lặng lẽ nằm lại trong tim bạn, để rồi một ngày nào đó, khi nghe ai hát câu “Cần Thơ gạo trắng nước trong…”, lòng bạn lại chợt thấy bồi hồi, nhung nhớ như nhớ về một cố nhân.

Đó chính là Tây Đô. Đó chính là Cần Thơ trong tôi.

Bài viết được thực hiện bởi đội ngũ Cần Thơ Review – Nơi lưu giữ và lan tỏa những giá trị thực của đất và người Tây Đô.